~Kolęda OnLine~

Z dziejów kolędy polskiej

Źródeł kolędy należy szukać w tropach, laudi benedyktyńskich i średniowiecznych dramatach liturgicznych okresu Bożego
Narodzenia. Początkowo jednak, jak podaje "Encyklopedie de la musique" (Paryż 1961), kolędą był utwór wokalny przeznaczony do
śpiewania w okresie Adwentu, Bożego Narodzenia, Nowego Roku, święta Trzech Króli i święta Oczyszczenia Matki Bożej.
Tematycznie związany z wymienionym okresem posiadał tekst łaciński, później łacińsko-polski i wreszcie polski.

Tradycje kolędy polskiej sięgają XV wieku i obejmują tematykę okresu od 24 grudnia do 2 lutego. Kancjonał Jana z Przeworska z
1435 roku zawiera piękny hymn ?Chrystus się nam narodził?. Tekst poetycki naszej kolędy jest dość swobodny, od niemal
prozaicznych sekwencji, po kunsztowne poetyckie parafrazy Kochanowskiego i Krzyckiego. W Polsce repertuar kolędowy
obejmował utwory liturgiczne, jako części officjum (kyrie, introitus, tractus, antyfony, hymny), paraliturgiczne (tropy, sekwencje)
oraz pieśni zwrotkowe z refrenem. Takiego bogactwa form nie można wydzielić np. w kolędzie francuskiej, gdzie nie pojawiły się
formy liturgiczne.

W okresie późnego średniowiecza i renesansu w kolędach francuskich, angielskich, czeskich, hiszpańskich, niemieckich i
polskich, dominować zaczął język narodowy, a tematyka coraz silniej nawiązywała do treści świeckich o charakterze sielankowym.
Przykładem tej ewolucji, co stało się za sprawą franciszkanów, są rękopisy Biblioteki Czartoryskich i rękopis z Kórnika.
Początkowo wśród kolęd polskich przewagę stanowiły utwory pochodzenia benedyktyńskiego i cysterskiego ? czego dowodzą
rękopisy klasztoru ss. Benedyktynek w Staniątkach.

Z czasem kolęda przeszła ewolucję, wchłaniając w swą formę pieśni ludowe. W okresie baroku począł wykształcać się nowy
gatunek ? pastorałka, czyli pieśń pasterska o treści związanej z Bożym Narodzeniem. Do najważniejszych zbiorów polskich
należą: Kancjonał staniątecki 1705 roku, zawierający 130 kolęd, zbiór 378 tekstów i 80 melodii z 1721 r. ("Kapela generalna") oraz
jego wierna kopia przechowywana u karmelitanek w Krakowie. Klasycyzm wprowadził do kolędy własne cechy, tj. czułostkowość i
muzykę sharmonizowaną. Zaczęły pojawiać się marsze oraz rytm polonezowy, a z czasem mazur i kujawiak.

Ważnym dla dalszego rozwoju kolędy polskiej był fakt pojawienia się w 1834 roku zbioru ?pastorałek i kolęd? ks. Michała Marcina
Mioduszewskiego. Z tego wydawnictwa pokolenia Polaków czerpały pomysły do tworzenia nowych utworów. Do pracy ks.
Mioduszewskiego sięgał Jan Gall, Stanisław Niewidomski, Zygmunt Noakowski, Jan Maklakiewicz, Bolesław Wallek-Walewski,
Feliks Nowowiejski i wielu innych.

Przykładem interesującego wykorzystania kolędy ?Lulajże Jezuniu? jest arcydzieło fortepianowe Fryderyka Chopina ? Scherzo
h-moll z 1833 roku. W naszych czasach, 20 kolęd ze słownika ks. Mioduszewskiego opracował Witold Lutosławski, a w układzie
na skrzypce i fortepian Czesław Grudziński. Tematyka związana z Bożym Narodzeniem inspiruje wielu kompozytorów
współczesnych, którzy, jak np.: Maćkowiak, Prosnak, Koszewski, Raczkowski i inni tworzą swoje oryginalne utwory do śpiewania
lub wykonania instrumentalnego.

Jak silna jest silna tradycja kolędowa świadczy fakt, że sięgają do niej nawet zespoły rozrywkowe.

Stanisław Dybowski

Oryginał artykułu znajduje się w serwisie internetowym gazety Nasz Dziennik

 

Kolęda OnLine

1999 - koleda@kdm.pl